Περί Βυζαντινής Μουσικής



Με τον όρο Βυζαντινή Εκκλησιαστική Μουσική εννοούμε τη μουσική της ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας. Λέγεται δε Βυζαντινή γιατί δημιουργήθηκε κατά τη Βυζαντινή εποχή και περνώντας μέσα από «διεργασίες» πήρε σιγά-σιγά με τη πάροδο των αιώνων τη σημερινή της μορφή.
Ποια είναι όμως τα χαρακτηριστικά της Βυζαντινής μουσικής; Η Βυζαντινή Εκκλησιαστική μουσική είναι φωνητική, δηλαδή σε αντίθεση με τη δυτική (Ευρωπαϊκή) μουσική δε χρησιμοποιεί μουσικά όργανα παρά μόνο την ανθρώπινη φωνή. Άλλο χαρακτηριστικό της είναι ότι είναι μονοφωνική, δηλαδή είτε ψέλνει μία, είτε πολλές φωνές ακούγεται σαν μία φωνή καθώς εκτελείται από όλους κατά τον ίδιο τρόπο. Οι μελωδίες της συνοδεύονται μ΄ένα συνεχόμενο φθόγγο, το ίσο, το οποίο έρχεται να συμπληρώσει με τον καλύτερο τρόπο τη μουσική εκτέλεση.
Η Βυζαντινή μουσική είναι η κατ΄εξοχήν λατρευτική μουσική της Εκκλησίας μας. Πως φτάνει όμως στο αυτί του κάθε πιστού χριστιανού; μέσω των δύο ψαλτών κάθε Ιερού Ναού (δεξιού) και (αριστερού) ή καλύτερα μιλώντας πιο μουσικά του πρωτοψάλτη και του λαμπαδάριου (ο τελευταίος λέγεται έτσι γιατί κατά τη Βυζαντινή εποχή κρατούσε τη λαμπάδα του αυτοκράτορα). Ο ψάλτης λοιπόν καθοδηγείται από τα ειδικά βιβλία Βυζαντινής μουσικής, χαρακτηριστικό των οποίων είναι η ύπαρξη στην πρώτη γραμμή της Βυζαντινής παρασημαντικής (έτσι λέγονται τα σύμβολα που χρησιμοποιεί η Βυζαντινή μουσική) και ακριβώς από κάτω υπάρχουν τα λόγια του κειμένου. Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι η Βυζαντινή μουσική «υποτάσσεται» στο κείμενο και όχι το κείμενο στη μουσική. Τα σύμβολα της Βυζαντινής μουσικής που καθοδηγούν τον ψάλτη στο αν θα ανεβάσει, θα κατεβάσει ή θα αφήσει σταθερή τη φωνή του, ονομάζονται χαρακτήρες ποσότητας. Το εκπληκτικό είναι ότι για μία συγκεκριμένη ανάβαση μίας φωνής του ψάλτη δεν υπάρχει μόνο ένα σύμβολο αλλά τουλάχιστον δύο ή και τρία: χαρακτήρες ανάβασης: ολίγον, πεταστή, κεντήματα (1 φωνή), κέντημα (2 φωνές), υψηλή (4 φωνές). 
Χαρακτήρες κατάβασης: απόστροφος (1 φωνή), ελαφρού (2 φωνές), χαμηλή (4 φωνές).
Χαρακτήρες ισότητας: ίσον. Όλοι οι παραπάνω χαρακτήρες μπορούν να συμπλακούν μεταξύ τους. Εκτός από τους χαρακτήρες ποσότητας υπάρχουν και οι χαρακτήρες ποιότητας που προσδίδουν ποιοτική έμφαση στο μέλος (ζωηρά, κυματιστός τόνος φωνής, κ.α.).
Αυτοί είναι το ψηφιστόν, το αντικένωμα, η βαρεία, το ομαλόν, ο σύνδεσμος.
Κατά τους πρώτες αιώνες της βυζαντινής μουσικής οι χαρακτήρες αυτοί ήταν πολύ περισσότεροι απ΄ότι σήμερα. Η μουσική τότε λεγόταν συνοπτική καθότι ένα ή δύο σύμβολα αποτελούσαν ολόκληρη μουσική φράση (παλαιά μέθοδος).
Αυτό «επίσημα» σταμάτησε το 1881 όταν συνήλθε η πατριαρχική επιτροπή αποτελούμενη από τους τρεις μεγάλους δασκάλους: τον Χρύσανθο, τον Γρηγόριο και τον Χορμούζιο οι οποίοι περιόρισαν κατά πολύ τους χαρακτήρες της βυζαντινής μουσικής απλουστεύοντας την. 
Από το 1881 περάσαμε στην αναλυτική μουσική σημειογραφία (νέα μέθοδος) καθόσον τώρα εκτελούμε ακριβώς τους χαρακτήρες που βλέπουμε. Πρόδρομος της μετάβασης από την παλαιά στη νέα μέθοδο βυζαντινής σημειογραφίας θεωρείται ο Πέτρος Λαμπαδάριος ο Πελοποννήσιος με το έργο του «Αναστασιματάριον». Ο ρυθμός αποτελεί βασικό στοιχείο της βυζαντινής μουσικής. Έτσι έχουμε χαρακτήρες που αυξάνουν (κλάσμα, απλή) ή διαιρούν το χρόνο (γοργό).
Οι φθόγγοι της βυζαντινής μουσικής Πα, Βου, Γα, Δι, Κε, Τω, Νη, έχουν πάρει τα ονόματά τους από τα εφτά πρώτα γράμματα της ελληνικής αλφαβήτου.
Εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι σήμερα υπάρχει πληθώρα βιβλίων βυζαντινής μουσικής για κάθε ακολουθία της Εκκλησίας μας, καθώς και πληθώρα μουσικών συνθέσεων (αργών και συντόμων).
Οι μουσικές συνθέσεις είναι παλαιών ή και νεότερων δασκάλων (διασκευασμένες). Εκτός από το έντυπο υλικό υπάρχει και πλήθος ηχητικών και οπτικών ηχογραφήσεων (κασέτες, cd, dvd) καθότι η ραγδαία τεχνολογική πρόοδος βοήθησε προς την κατεύθυνση αυτή.
Τις τελευταίες δεκαετίες έγινε προσπάθεια προβολής της βυζαντινής μουσικής μέσω χορωδιών που έδωσαν συναυλίες σε διάφορους χώρους εντός (Μέγαρο Μουσικής, Ηρώδειο, Λυρική Σκηνή) ή και εκτός Ελλάδος.
Η βυζαντινή μουσική διδάσκεται σε ωδεία και διάφορες σχολές Ιερών Μητροπόλεων. Υπάρχει αναλυτικό πενταετές πρόγραμμα σπουδών για την απόκτηση πτυχίου βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής καθώς και μεταπτυχιακός διετές κύκλος σπουδών για την απόκτηση διπλώματος.
Κλείνοντας θα αναφέρουμε ότι η βυζαντινή παρασημαντική χρησιμοποιείται επίσης και για την καταγραφή των δημοτικών τραγουδιών.

Νικόλαος Δέσης
Μουσικολόγος – Λαμπαδάριος
Ι. Ν. Αγίου Διονυσίου Αχαρνών
Δημοσίευση σχολίου

Printfriendly